150 aniversario do nacemento de Ricardo Courtier

Este mes e con motivo da celebración do 150 aniversario do nacemento do músico coruñés o xornal ourensá O Sil, publicou o seguinte artigo.

O Sil, Núm. 201, marzo 2013; p. 46

«Ricardo Courtier e a música galega»

Alberto Cancela Montes

Beatriz Cancela Montes

O próximo 10 de marzal de 2013 cúmplese o 150 aniversario do nacemento de Ricardo Courtier.

«La modestia, esa hermosa cualidad que acompaña de ordinario a todo gallego enxebre, hace que aún sea hoy poco menos que desconocida para la mayoría de los hijos de nuestra "pequeña patria" la existencia de un artista de valor indudable, hermano nuestro, que en la actualidad se halla entre nosotros; me refiero al simpático Courtier, cuyo retrato, acompañando a estas desaliñadas líneas, tengo el gusto de ofrecer a mis queridos lectores».

(J. Plá y Zubiri en «Artistas gallegos. Ricardo Courtier», 

en Galicia Moderna, año I, No. 5, Pontevedra, 1897)

                                      Foto cedida por Juan Carlos Dominguez (Trives)

«Home do seu tempo», Ricardo Courtier (A Coruña, 1863 – Ourense, 1922) destaca por ser un prolífico músico cunha sólida formación e involucrado nas innovacións musicais que se desenrolan na sua época. Será unha das pezas claves na configuración e estudo da música galega nos anos do cambio do ségulo XIX ao XX, e que poderíamos imbrincar nese primeiro nacionalismo musical que se estaba a propagar na periferia.

            A partir da segunda metade do século XIX Europa comeza a ser testemuña do desgaste producido polo romanticismo, deste xeito o nacionalismo musical representa a alternativa á supremacia da música alemana, así como da ópera italiana. Os compositores comezan a buscar un son propio e novas formas de expresión musical. Deste xeito hai un abeiramento cara a música folklórica, o que poderíamos denominar música culta dende a tradición. A obra de Ricardo Courtier representa perfectamente este feito, ainda que para entender o achegamento deste compositor cara a música galega temos que facer un pequeno retroceso na súa vida, antes da chegada a Pobra de Trives, onde comeza a sua labor de estudo, recuperación e composición de obras galegas.

            Con a penas 16 anos, en plena etapa de formación, trasládase a Barcelona coa familia. Durante estos anos a cidade condal configúrase como centro de recepción de músicas europeas e americanas; a estética wagneriana arriba a partires dos anos 80 e provoca nunha serie de intelectuais a loita pola creación dunha ópera nacional. Estos feitos constituirán a base fundamental no plantexamento e sustento da música vinculada á Renaixença. Seguindo esa liña aparece a figura de Josep Anselm Clavé o cal creará o primeiro movemento coral existente en España a través de La Fraternidad, seguindo patróns europeos principalmente de Francia e Bélxica, nos que o compoñente popular e folklórico teñen un gran peso, acadando o punto máis álxido en 1891 coa creación do Orfeó Catalá. Ricardo entrará en contacto con este movemendo participando no orfeón La Euterpense Catalana, onde xa eran relevantes algúns membros barceloneses da familia Courtier.

            Todas estas vivenzas e ideas trasládaas a Galicia á súa volta, acaecida en 1888. Pola súa parte contribuirá a crear un teatro lírico en galego, así nace a zarzuela Flor de Cardo de sabor galego, «basada en cantos populares gallegos. Además es rica de instrumentación, como para demostrar que su compositor sabe lo que trae entre manos» (Gaceta de Galicia, 28-VI-1904). Conta co libretista petinés Antonio Suárez de Puga, encargado de elaborar un texto costumista que posee rasgos característicos da zona de Quiroga. A obra estréase no Teatro Eslava de Madrid o 25 de maio de 1904. Asímesmo e por outra banda, a formación coral catalana deixará unha grande pegada, que podemos observar na creación do Orfeón Courtier de Trives.

            O estudo da música tradicional que fai Ricardo queda patente na participación, xunto con outros folkloristas da talla de José Inzenga, Juán Montes, Reveriano Soutullo ou Santiago Tafall, entre os máis destacados, na compilación do Cancionero Musical de Galicia de Casto Sampedro e Folgar, transcribindo obras pertencentes á tradición oral da zona de Trives. Asemade para a agrupación Os Trintas realiza diferentes obras como as transcripcións de música popular Pot-purri de cantos asturianos, Muiñeira, Polka, Danza ou Canto de Seitura; composicións propias como Os Trintas, Blanca o Negra ou A Desperniquebradera; adaptacións de obras propias como Rosariño, Villoria e arreglos de música de outros compositores como Chueca, H. Hisgler, E. Waldteufeld, José Castro "Chané" ou Juan Montes (incluindo a famosa Alborada Gallega) entre outros.

            A obra de Ricardo Courtier mostra unha grande versatilidade de liñas creando composicións propias inspiradas e sustentadas na música popular. Deste xeito temos obras de salón como Rosariño (1902), muiñeira para piano; Villoria; Hechizo, vals brillante ou Morriña (1903). E non só para piano ou agrupacións reducidas, senon tamén existen composicións para banda como Rosicler, tanda de valses, que foi interpretada pola Banda Municipal de Santiago xa en 1910, o que denota a gran fama que acadou a obra.

Liña Compositiva

            De forma xeralizada, as obras de Courtier posúen unha sinxeleza harmónica cercana á música tradicional, ainda que por outra banda desprega a súa creatividade e destreza compositiva cun traballo máis intenso en obras como Flor de Cardo, Morriña e sobretodo Hechizo. Quedan patentes os seus amplos coñecementos en torno á música académica, pero éstes coexisten co emprego de abundantes elementos característicos da música popular como son as longas pedais, floreos, repeticións en eco ou o uso de melodías tratando de imitar instrumentos como a gaita ou o tamboril. Todo esto fai que a súa obra goce dunha sonoridade característica e propia que convirten a Ricardo Courtier nun músico versátil, inovador e cercano á tradición.

Artículo publicado en O Sil, Especial Nadal, Decembro 2012, p. 46.

«Un músico, unha vila: Ricardo Courtier e Trives»

Alberto Cancela Montes

Beatriz Cancela Montes

            Músico versátil, portador e continuador dunha magnífica saga, pero ante todo, músico do seu tempo, que soubo aproveitar a tradición familiar para seguir e innovar na música que se estaba a desenrolar. Coñecedor das novidades que se estaban a vivir con respecto ó nacionalismo musical, creará unha liña compositiva propia e característica onde o folklore asumirá un grande protagonismo. Asimesmo, home implicado na realidade máis cercana, que establecerá coa vila ourensá un quid pro quo: Trives namorou a Courtier pero el tamén soubo conquistar e facer cómplice á vila a través do seu quefacer musical.

            Ricardo Courtier Burguero nace en A Coruña o 10 de marzo de 1863 e, ó igual que os seus irmáns, recibirá a primeira instrucción musical de mans do seu pai, José Courtier. En 1879 o avezado músico e a súa familia trasládanse a Barcelona. Dende a cidade condal, Ricardo Courtier, desplazarase a distintos lugares: complementará a súa formación en Cádiz e na Escola Nacional de Música e Declamación de Madrid, onde estuda a carreira de piano, ademáis de harmonía e composición. Precisamente esta será a época na que está de xira por toda España como director de importantes compañías de zarzuela.

            Deste xeito acadamos o momento da súa chegada á Pobra de Trives: será no ano 1888, cando o coruñés conta tan só 25 anos de idade. Os primeiros datos vinculan ó xove músico coa viúva Filomena Santamaría Domínguez coa que casará en decembro de 1889. Froito do matrimonio nacen Ángeles Marina (extramatrimonial, nada en xuño de 1889), Rosario (1890), Matilde (1892), María de los Ángeles (1894) e Milagros (1896); ademáis dos vástagos que aportou a oriunda do matrimonio anterior.

            Instálase na vila e comeza a desempeñar labores como organista na igrexa e como pianista no casino, amenizando as veladas que alí tiñan lugar. Pronto reúne ó seu redor unha serie de aficionados cos que chegará a levar a cabo a interpretación de "zarzuelitas" e xoguetes cómicos sendo, de seguro, o alma mater deses eventos. Así comeza a popularizarse a súa figura, gañando amizades e prestixio, ademáis de apoios que o levarán a mobilizar á poboación trivesa cara a creación de novas agrupacións musicais.

            O primeiro conxunto que atopamos constitúeo a Banda de Pobra de Trives. Pouco despois da chegada de Courtier á vila xa hai noticias na prensa sobre a existencia da Banda, en 1889. Trátasae dunha agrupación con aires de banda militar en canto á distribución do instrumental, cunha maioría aplastante de metais: en 1890 os 26 músicos cos que contaba estaban divididos en 6 madeiras (frautín, frautas e clarinetes), 3 percusionistas (caixa, bombo e pratos) e 17 metais (trompetas, fliscornos, bombardinos ou tubas). Desgrazadamente a vida desta colectividade languidécese no ano 1898.

            O seguinte proxecto constitúeo a formación e dirección do Orfeón Courtier no ano 1893, chegando a participar nel «unos 40 muchachos de la buena sociedad de Trives, entre ellos algunos escolares» (Gaceta de Galicia, 29-VIII-1893).

            As agrupacións musicais creadas por Courtier en Trives chegan ó seu cénit co nacemento do afamado conxunto Os Trintas. Será con motivo da asistencia dos gaiteiros de Ventoselas á localidade de Piñeiro de San Fiz, cando Ricardo baralle a posibilidade de crear unha agrupación musical do estilo, aínda que con elementos diferenciadores: outorgaralle un repertorio propio e persoal, que el mesmo se encargaría de confeccionar. Serán os irmáns Álvarez, integrantes da banda que o propio Ricardo fundara, os que configuren o novo conxunto e acaden unha gran fama e popularidade cunha gaita, un requinto, caixa e bombo. Os coñecementos en torno á linguaxe musical acadados polos Álvarez favorecerán que Ricardo compoña e arranxe obras de gran complexidade e virtuosismo instrumental. De feito, moitas obras perdurarán no repertorio tradicional ata os nosos días, sendo recoñecidas como obras clásicas dentro desta música.

            Ricardo Courtier implicarase profundamente na actividade musical de Trives, revitalizándoa a través do achegamento de novas obras, xa sexan coñecidas noutras cidades, xa sexan de propia autoría. Pero tamén revitalizándoa mediante a participación dos seus conciudadanos, feito que provocará un fondo sentimento de respecto e admiración. Entre estos apoios e amizades, comezará a despuntar a relación co Marquesado. Con respecto á Banda, no século XIX prolifera a creación de bandas civis, moi influenciado pola clase burguesa e baixo o amparo de institucións ou iniciativas persoais, como cremos que acontece neste caso, vinculada ó aristócrata trivés; no caso do Orfeón será a II Marquesa, Jacinta Alvarado Barroeta-Aldamar, a presidenta honorífica; e con respeto ós Trintas, o Marqués de novo volta a actuar como mecenas da agrupación, chegandolle a compoñer obras específicas e adicadas como Rosariño (adicada á Marquesa Jacinta Alvarado).

Etapa de madurez: Ourense.

            A etapa trivesa chega á súa fin en 1907, ano no que Ricardo e a súa familia establecen a súa residencia en Ourense, aínda que a escisión con Trives non foi drástica, mantendo lazos coa vila. En Ourense acada a praza de director da Banda Municipal, aínda que non será nomeado oficialmente ata o 18 de setembro de 1910.

            Na cidade das Burgas a inquedanza e a versatilidade de tarefas que desempeña simultáneamente evidénciase tamén coa participación no Club Orensano tódalas noites á fronte do piano; co profesor Outomuro realizará concertos no Café Moderno; e incluso existen referencias que o sitúan como pianista e director do sexteto que actuaba no café La Unión. Con respecto á actividade orfeonística, será nomeado xefe da sección musical do primeiro ateneo da cidade e actuará como asesor do orfeón. Asimesmo será requerido como xurado en diversos certames musicais.

            O 10 de decembro de 1922, ós 59 anos de idade, Ricardo Courtier falece a causa dunha bronquite crónica na Rúa Moratín, atopándose viúvo e ó cargo das súas fillas Matilde, Rosario, Marina e Milagros. Somente catro anos despois do seu óbito, ten lugar unha homenaxe ó mestre o día da conmemoración do seu aniversario, no que se reúnen as tres bandas de música existentes na cidade xunto co Orfeón Unión Orensana, para honrar a labor desenvolvida nesta a súa derradeira cidade de residencia.